Góra Synaj i klasztor Świętej Katarzyny

Góra Synaj, leży na Półwyspie o tej samej nazwie. To właśnie tu, wedle Pisma Bóg zawarł Przymierze z Ludem Wybranym i dał Mojżeszowi tablice z dziesięciorgiem przykazań. Na skutek burzliwej historii tego regionu święta góra była przez długi czas niedostępna dla pielgrzymów. Dziś przybywają tu niezliczone rzesze pielgrzymów, by po najczęściej nocnej wspinaczce na szczyt spojrzeć na zachwycający wschód słońca, które wynurza się spomiędzy poszarpanych skał masywu. U stóp liczącej 2285 m wysokości Góry Mojżesza leży greko-prawosławny Klasztor św. Katarzyny. W czasach rzymskich przybywało tu wielu chrześcijan uciekając na bezludne niegościnne tereny od brutalnych prześladowań, które miały miejsce za panowania Cesarstwa Rzymskiego. Wierzono, że w tym właśnie miejscu Bóg pod postacią Gorejącego Krzewu przemówił do Mojżesza. Od 330 r. n.e chrześcijaństwo stało się główną religią regionu, więc cesarzowa Helena, matka Konstantyna Wielkiego, zbudowała w miejscu pielgrzymek małą kaplicę dla osadników. Pomiędzy 527 a 565 r. n.e. powstała reszta zabudowań klasztornych, gdy grupa chrześcijańskich mnichów niepokojona przez lokalnych Beduinów poprosiła cesarza Justyniana o zbudowanie schronienia w którym mogliby się czuć bezpiecznie. Klasztor Świętej Katarzyny przechowuje jeden z najbogatszych zbiorów ilustrowanych manuskryptów, mniejszy jest tylko od zbioru watykańskiego. Zawiera 3500 woluminów w różnych językach. Tu właśnie znaleziono kodeks Sinaiticus z IV wieku, ten wartościowy dokument przewieziony został do British Museum w Londynie. Jest tu także niezwykle cenny zbiór ikon. Na terenie zabudowań klasztornych można oglądać wciąż żywy i zielony Krzew Gorejący. Podobno ta endemiczna roślina nie może zapuścić korzeni w żadnym innym miejscu.

Święta Katarzyna – patronka tej położonej wśród skał najmniejszej diecezji świata – urodziła się w 294 r. n.e. Wychowano ją w tradycji pogańskiej, ona jednak przyjęła chrześcijaństwo. Za wyznanie wiary w Jezusa była torturowana, a następnie stracona. Legenda głosi, że narzędzie tortur – kolczaste koło – oderwało się podczas egzekucji i zabiło przypatrujących się pogan. Jej ciało nie zostało odnalezione przez następnych 300 lat (niektórzy twierdzą, że 500 lat), aż do czasu, kiedy mnisi z klasztoru mieli objawienie: jej ciało było na stoku Góry św. Katarzyny, najwyższej góry Egiptu.

Święta Rodzina

Według tradycji Pisma, Święta Rodzina znalazła się w Egipcie uciekając przed prześladowaniami ze strony okrutnego Heroda. Z jej drogą związanych jest wiele miejsc w Egipcie. W Matarijja (przedmieścia Kairu) jest Drzewo Marii, pod którym miała odpoczywać Matka Boska. Innym ważnym dla pielgrzymów miejscem jest grota, w której miała się schronić Święta Rodzina podczas swojej ucieczki do Egiptu. Zgodnie z tradycją znajduje się ona w obrębie dzisiejszego Kościoła św. Sergiusza w starym Kairze koptyjskim. Jest to najstarszy kościół chrześcijański w całym Egipcie. Miasto Asjut zaś jest najdalej na południe wysuniętym miejscem do którego dotarli uciekinierzy. W pobliskiej grocie Dirunka mieszkali Maria i Józef wraz z nowonarodzonym Jezusem. Dziś znajduje się tam klasztor Matki Boskiej.

Religia chrześcijańska w Egipcie

Początki chrześcijaństwa w Egipcie związane są z osobą św. Marka Ewangelisty, który przybył nad Nil w I w. n.e., został biskupem Aleksandrii i około roku 68 poniósł w tym mieście śmierć męczeńską. Największy rozkwit chrześcijaństwa nastąpił wraz z rozpowszechnieniem życia monastycznego, które rozwijało się na pustyniach Egiptu. Do najsławniejszych mnichów należeli Święty Antoni, Pachomiusz, Makarios i wielu innych. Poprzez sieć klasztorów utworzyła się solidna kościelna hierarchia, tak, iż już w IV w. Aleksandria posiadała arcybiskupa i liczne diecezje, mając w ten sposób pierwszeństwo nad wszystkimi innymi rzymskimi diecezjami w Egipcie. Chrześcijaństwo stało się oficjalnym wyznaniem w Egipcie, jego wyznawcy w kościele egipskim wytworzyli własny obrządek, odmienny zarówno od rzymskiego, jak i od bizantyjskiego.

Historia

Słowo Kopt wywodzi się od greckiego wyrazu Aigiptos i oznacza po prostu egipski. Wyznanie to powstało za sprawą rozłamu w kościele po Soborze Chalcedońskim.

W V w. ówczesny patriarcha aleksandryjski Dioskuros odrzucił wyznanie wiary uznające istnienie dwóch natur Jezusa Chrystusa (boskiej i ludzkiej) zatwierdzonych na Soborze w Chalcedonie, popadając tym samym w herezję monofizytyzmu i wydzielenie się kościoła koptyjskiego. Swego patriarchę poparła większość wiernych Egiptu. Jego zwolennicy nazwali się „prawowiernymi” (gr. orthodoxos, co akurat w tym przypadku nie znaczy, jak zazwyczaj, „prawosławni”), natomiast przeciwnicy – melchitami (aram.-gr. melchitoi „ludzie króla”), a później „katolikami” (gr. katholikos „powszechny”). Monofizytyzm szybko rozpowszechnił się po Egipcie docierając aż do Etiopii, będąc zarazem zwalczany przez melchitów, którzy pozostali wierni postanowieniom Chalcedonu, w czym byli tez wspierani przez cesarstwo bizantyjskie. W roku 641 Egipt został najechany przez Arabów. Wielu Koptów nawróciło się na Islam, aby uciec przed prześladowaniami. Dopiero w XIX w., podczas panowania Mohammeda Alego, i pod okupacją brytyjską, Koptom przywrócono ich prawa. Podlegają oni Patriarsze aleksandryjskiemu i całej Afryki, i patriarsze etiopskiemu. Aktualnie istnieje również mała wspólnota koptyjska katolicka, która podlega katolickiemu patriarsze koptyjskiemu. Koptowie są narodowym Kościołem egipskim i do dzisiaj pozostają monofizytami. Prawosławny Kościół Koptyjski w Egipcie jest mniejszością, obejmując tylko 6% ludności kraju. niemal 94% stanowią muzułmanie. Do Kościoła przynależą miliony wiernych głównie w Egipcie, ale tez i w innych krajach Afryki oraz w Europie, Ameryce Północnej i Południowej, Australii. Najpiękniejsze zabytki sakralne sztuki chrześcijańskiej można podziwiać w Dzielnicy Koptyjskiej w Kairze.

Dzielnica Koptyjska w Kairze

Dzielnica Koptyjska jest najstarszą częścią miasta. Oprócz pozostałości twierdzy rzymskiej i innych zabytków znajdują się w niej kościoły o tajemniczych, ciemnych wnętrzach, takie jak najstarsza ze świątyń – kościół pod wezwaniem Najświętszej Marii Panny z Muzeum Koptyjskim. Podziwiać w nim można m.in. ikony, tkaniny, fragmenty dekoracji rzeźbiarskich, stalle grobowe, malowidła oraz płaskorzeźby z kości słoniowej i drewna. Jedna z najbardziej niezwykłych budowli Dzielnicy Koptyjskiej to synagoga Ben Ezra. Niegdyś stał tu kościół świętego Michała, zbudowany w VII w., a zniszczony w XI w. W XII w. świątynię odbudowali Żydzi przebudowując ją na synagogę. W 1984 r. podczas prac renowacyjnych dokonano sensacyjnego odkrycia: znaleziono 200 tys. pergaminów z tekstami w języku hebrajskim, aramejskim i arabskim. Znajdują się też zwoje z tekstem ksiąg Starego Testamentu. Na uwagę w Dzielnicy Koptyjskiej zasługuje „Wiszący Kościół” El – Mu – Allaga. Kościół zawdzięcza swą nazwę konstrukcji architektonicznej polegającej na zawieszeniu w powietrzu na ruinach babilońskiej fortecy (od 14 do 18 metrów nad ziemią). Budowla pochodzi prawdopodobnie z VII w. Bizantyjska architektura kościołów wypełniona jest typowymi zdobieniami sztuki islamskiej. Stara Koptyjska Dzielnica stanowi swoiste getto pośród niezliczonych kairskich meczetów.

Popularne jest jednak także zwiedzanie tego kraju statkami nilowymi. Są to właściwie pływające hotele, w większości luksusowe. Kilkupokładowe, z 2, rzadziej 3 – osobowymi kajutami z bulajami – oknami, łazienkami, klimatyzacją. Oczywiście z restauracjami serwującymi w systemie „szwedzkiego stołu” po 3 posiłki dziennie, barami. Przeważnie także z basenami kąpielowymi na górnym pokładzie, co pozwala nie tylko podziwiać przesuwający się krajobraz, ale i znakomicie wypoczywać korzystając z kąpieli wodnych i słonecznych praktycznie prze cały rok. Nil, mimo iż jest drugą co do długości rzeką świata, pod względem szerokości nie dorównuje nie tylko najdłuższej i największej Amazonce na większości długości jej nurtu, ale także paru innym rzekom. Można więc obserwować z pokładu statku, nawet bez lornetki, co dzieje się na brzegu, a także na rzece. Bo Nil jest dosyć ruchliwym traktem wodnym, korzystają z niego również rybacy. Statki turystyczne – hotelowce kursują tylko w dzień, na noc obowiązkowo cumując w którejś z przybrzeżnych przystani. Nie można więc „przegapić” niczego ważnego na wybranej trasie. Bo chociaż pływać nimi można od Kairu do Asuanu, to najpopularniejszy jest odcinek Luksor – Asuan i to w jedną stronę. Wraca się autokarem, pociągiem lub samolotem. Na tym odcinku Środkowego i częściowo Dolnego Egiptu najwięcej jest bowiem zabytków najwyższej klasy. A niewielu turystów dysponuje odpowiednio długim czasem, aby płynąć aż z Kairu do Asuanu. Tylko na odcinku z Luksoru pod Wielką Tamę (Asuańską) podróż ze zwiedzaniem trwa kilka dni. Statki zatrzymują się bowiem we wszystkich ważnych miejscach. Na turystów czekają już klimatyzowane autokary i… tłumy handlarzy pragnących wykorzystać swoje „pięć minut” i wcisnąć gościom, za możliwie najwyższą cenę jakąś pamiątkę lub inny towar. Po wycieczce wraca się na posiłek, odpoczynek aby wieczorem znowu wybrać się na brzeg w miejscu cumowania.

Odbyłem taką podróż statkiem nilowym pod flagą „Sheratona” – tj. 5 -gwiazdkowym, od Luksoru do Asuanu. W znakomitych warunkach, zwiedzając pod drodze niemal wszystko godne uwagi. Warto przypomnieć, że – pomijając śródziemnomorską Aleksandrię, klasztor św. Katarzyny na półwyspie synajskim oraz parę oaz – wszystko, co najciekawsze i najcenniejsze spośród egipskich zabytków, znajduje się nad życiodajnym Nilem. Antyczne Teby, dziś zespół: Luksor i Karnak na prawym oraz Doliny Królów i Królowych oraz Kolosy Memnona na lewym brzegu rzeki, to jedno z najważniejszych centrów kultury antycznej. Najbardziej powierzchowne zapoznanie się z nimi wymaga przynajmniej dnia, ale trzy to też niewiele. Stąd właśnie Luksor jest miejscem początkowym lub końcowym najpopularniejszych rejsów turystycznych po Nilu. Dziś kilkudziesięciotysięczne miasto, jest on obok Kairu i Aleksandrii oraz – oczywiście – sławnych kąpielisk czerwonomorskich – najważniejszym centrum turystycznym Egiptu. Luksusowe 5 -4 gwiazdkowe, chociaż są również niższych kategorii, hotele, zapewniają najwyższy standard wypoczynku za – obecnie, przy ciągle ograniczonym po 11 września 2001 roku ruchu, zwłaszcza tradycyjnych, najzamożniejszych turystów amerykańskich – relatywnie niewielkie pieniądze. Nie brak restauracji, nie tylko hotelowych, jest ciekawy bazar, a nawet dwa – bo tubylcy i bardziej doświadczeni goście raczej nie kupują na bazarze nastawionym niemal wyłącznie na cudzoziemców. Ale magnesem przyciągającym do Luksoru setki tysięcy turystów z całego świata są przede wszystkim antyczne zabytki: kompleks świątynny w tym mieście i odległym o 3 km Karnaku oraz grobowce faraonów i królów, a także – zrekonstruowana przy znaczącym udziale polskich archeologów świątynia królowej Hatszepsut i pobliskie Kolosy Memnona. Jeszcze parę lat temu na drugi brzeg Nilu można było dostać się tylko promem lub łodzią żaglową – feluką. W 1995 r kilka kilometrów od miasta – na bliższą lokalizację nie zgodzili się archeolodzy, bo nie wiadomo co jeszcze kryje ziemia na brzegami Nilu w dawnych Tebach – przerzucono przez rzekę most, który przejął większość ruchu między brzegami.

Mniej sławne, ale także zasługujące na poznanie, są miejscowości leżące w górnym biegu Nilu. Zwłaszcza otoczona malowniczym bazarem świątynia Chnuma w miasteczku Esna, sławna już w starożytności świątynia Horusa i inne zabytki w Edfu, z m.in. ogromnym, znakomicie zachowanym bazaltowym posągiem tego boga – ptaka. A także zespół świątynny Kom Ombo, w którym na jednym z reliefów można m.in. podziwiać scenę chrztu faraona Ptolomeusza XII przez bogów. A więc to nie chrześcijanie wymyślili obrzęd, od którego nazwę wzięła jedna z trzech religii monoteistycznych – chrzest…W Asuanie też nie brak atrakcji. Poza Wielką Tamą przegradzającą Nil i regulującą ilość w nim wody, za nią zaś wielkie sztuczne Jezioro Nasera, trzeba zobaczyć świątynie na wyspie Elefantyna – jednej tworzącej w przeszłości I kataraktę : Chnuma i Satet – jego boskiej małżonki, Kaplicę Ptolomejską, Nilometr, skalne grobowce i ruiny klasztoru św. Symeona na lewym brzegu, no i gigantyczny, niedokończony – gdyż pękł podczas wycinania go ze skały – antyczny obelisk w dawnym kamieniołomie. Asuan jest także miejscem wypadowym do odległych o 275 km świątyń nubijskich Abu Simbel, uratowanych przed zalaniem wodami Jeziora Nasera przez społeczność międzynarodową. To jeden z najwspanialszych zabytków przeszłości nie tylko w Egipcie, ale na całym naszym globie. I mając możliwość trzeba go zobaczyć. Mnie udało się po drodze do nich przez Pustynię Nubijską sfotografować także fatamorganę oraz stado wielbłądów pędzonych na egipski targ z Sudanu. Bo ten kraj zaczyna się niemal tuż za Abu Simbel. Połączenie zwiedzania Egiptu autokarami, pociągami czy samolotem z rejsem po Nilu jest przeważnie „podróżą życia”, a przynajmniej, jeżeli podróżuje się, jak ja, dużo po świecie, jedną z tych, którą zapamiętuje się na zawsze.

Wiele osób uważa, że temu, kto wejdzie o świcie na sam szczyt góry Synaj (2285 m n. p. m.), zostaną odkupione wszystkie grzechy. Tego tak naprawdę nie wiadomo. Jedno jednak jest pewne, śmiałków wspinających się przez całą noc w egipskich ciemnościach czeka niezapomniane przeżycie – gdy z mroków, w środku pustyni, wyławiają się pierwsze złoto-żółte, ostre promienie słońca. Ta chwila zapada wszystkim w pamięci i nikt już nie pamięta o trudach nocnej wspinaczki. W tym momencie można uczestniczyć we mszy świętej, która jest odprawiana na górze Mojżesza tylko raz w ciągu dnia – o świcie. Trzeba bowiem pamiętać, że to właśnie tu Mojżesz zawarł przymierze z Bogiem i to tu otrzymał dwie tablice ze spisanym Dekalogiem.

Wędrówka na górę Mojżesza to tylko jedna z atrakcji, które oferuje półwysep Synaj. Turyści przyjeżdżają tu przede wszystkim skuszeni perspektywą znakomitego wypoczynku na złotych, słonecznych plażach nad błękitno-turkusową wodą kryjącą w sobie magiczny podwodny świat pełen kolorowych raf i egzotycznych morskich stworzeń. Nie zawiodą się też wielbiciele aktywnego wypoczynku, bo Synaj to także wspaniałe warunki do nurkowania, a także uprawiania innych sportów wodnych, takich jak windsurfing czy kitesurfing.

Świadectwa przeszłości znajdziemy wszędzie – na pustyni, na wybrzeżu Morza Czerwonego czy też Śródziemnego, a przede wszystkim w dolinie Nilu, rzeki, której wylewy od zawsze wyznaczały rytm życia Egipcjan.

Egipcjanie od tysiącleci poddani byli wszelakim obcym wpływom, które przenikały pustynne i morskie granice, począwszy od cywilizacji starożytnych Greków i Rzymian, poprzez kulturę i wiarę Chrześcijan, Nubijczyków i Beduinów, aż w końcu Arabów. Wszyscy oni pozostawili po sobie ślady widoczne w wielu miejscowościach – amfiteatry, posągi, kościoły, klasztory, meczety, cytadele.

Egipt możemy poznawać na wiele sposobów – odpoczywając w jednej z nadmorskich miejscowości, wybierając się w rejs po Nilu, zwiedzając starożytne budowle i podziwiając skarby faraonów w muzeum, czy też jadąc jeepem przez pustynne bezdroża. Jest wiele możliwości, by dwa tygodnie spędzone w tym kraju wspominać ciepło przez całe życie.

Znajdą tu coś dla siebie zarówno amatorzy aktywnego odpoczynku, przed którymi otwiera się kolorowy świat podwodny Morza Czerwonego, jak i wielbiciele luksusów, którzy w ekskluzywnych hotelach i na złotych plażach mogą oddawać się ‘słodkiemu lenistwu’, grać w golfa lub korzystać z zabiegów upiększających. Nie rozczarują się też z pewnością turyści nastawieni na zwiedzanie – w jakim bowiem innym państwie można znaleźć podobne bogactwo śladów historii i zabytki wielu kultur? Z kolei wiele osób wybierze się do Egiptu w poszukiwaniu korzeni chrześcijaństwa – to dla nich Klasztor Św. Katarzyny, góra Mojżesza czy ślady obecności Świętej Rodziny będą miały znaczenie szczególne. Do tego codzienny kontakt z egzotyczną kulturą, wspaniałą kuchnią…